تبلیغات
مطالعات ارتباطی - جامعه اطلاعاتی بعنوان جامعه فراصنعتی؟
 
مطالعات ارتباطی

«واژه جامعه اطلاعاتی و مفاهیم شبیه به آن یعنی عصر اطلاعات، جامعه ای را توصیف می کند که برای تولید انواع کالاها و خدمات وابستگی زیادی به کاربرد تکنولوژی اطلاعات وجود دارد. جامعه صنعتی برای افزایش کار بدنی انسانها به نیروی درونی موتورها نیازمند بود، اما جامعه اطلاعاتی برای افزایش کار ذهنی نیازمند تکنولوژی کامپیوتر است» (محسنی، 1380: 17).

توسعه روزافزون تکنولوژیهای کامپیوتری و ارتباطات راه دور و وابستگی بیش از پیش گروههای انسانی بویژه سازمانها به اطلاعات، شکل جدیدی از جامعه را در حوزه کار و مشاغل معرفی کرده؛ که از آن بعنوان جامعه فراصنعتی (Post Industrial Society) نام می برند. یکی از مهمترین اندیشمندان این حوزه دانیل بل است. وی جوامع را از لحاظ شیوه تولید به سه دوره تاریخی تقسیم بندی کرده است:

دوره تاریخی

ماقبل صنعتی

صنعتی

فرا صنعتی

محدوده زمانی

قرن هیجدهم

قرن نوزدهم

اواخر قرن بیستم به بعد

شیوه تولید و کار

کشاورزی واستخراجی

تولید کارخانه ای

فعالیتهای خدماتی

نوع نیروی بکارگرفته شده

نیروی عضلانی به منظورغلبه بر طبیعت

نیروی عقل و قدرت ماشین برای تولید انبوه

نیروی اطلاعات بمنظور رقابت بین افراد

«بل یکنوع نوع شناسی از جوامع گوناگون عرضه می کند که به وضعیت غالب اشتغال در هریک از مراحل وابسته است. از نظر او آن نوع کار که همگانی تر باشد به جنبه معرف آن جامعه خاص تبدیل می شود. در حالیکه در جوامع ماقبل صنعتی نیروی کشاورزی در همه جا به وفور یافت می شد در جوامع صنعتی کار در کارخانجات به هنجار تبدیل شد و در جوامع فراصنعتی این کار خدماتی است که حکمفرما می شود » (وبستر1383: 76). وی همچنین عامل اساسی در تغییر مشاغل از شکلی به شکل دیگر را افزایش بهره وری می داند که همان تولید بیشتر با هزینه کمتر است.

«در دوره ماقبل صنعتی همه مجبور بودند برای امرار معاش برروی زمین کار کنند. اما از آنجا که تغذیه کل جمعیت بدون کار همگانی برروی زمین امکان پذیر شد، این امکان بوجود آمد که بخشی از مردم از کار در مزارع فارغ شده و بتوانند کارهای دیگری انجام دهند، و در عین حال از تولید غذای کافی مطمئن باشند. بنابراین آنها برای تأمین نیروی کار مورد نیاز فزاینده کارخانجات به شهرها و بخشها رانده شدند در حالیکه غذای خود را از افزایش تولید در سراسر کشور تأمین می کردند. با توسعه این فرآیند ما عملاً به عصر صنعتی که کار در کارخانجات جنبه مسلط می یابد وارد می شویم (و) پیشرفتهای جامعه صنعتی نیز از طریق کاربرد بیشتر و بیشتر تکنیکهای مؤثر در کارخانجات به نوبه خود به حفظ افزایش بهره وری می انجامد. نیروی بخار نیاز به نیروی ماهیچه ای را کاهش و همزمان با آن بازدهی را افزایش می دهد. الکتریسیته به خط تولید انبوه اجازه ظهور می دهد. تاریخ صنعتی شدن می تواند از طریق جریان مؤثر مکانیزه شدن و خودکار شدن کار که افزایش چشمگیر بهره وری را تضمین کرد، نوشته شود. منطق شکست ناپذیر این است، بازدهی بیشتر از کارگران کمتر و کمتر. این بهره وری است که مازاد تولید بدست آمده از کارخانجات را افزایش می دهد تا هزینه فراهم شدن چیزهایی که در گذشته تجملاتی تلقی می شدند، تأمین شود، برای مثال: معلمان، بیمارستانها، تفریحات و حتی گذران تعطیلات. این درآمدهای بدست آمده از صنایع به نوبه خود فرصتهای استخدام در امور خدماتی، یعنی مشاغل مربوط به ارضای نیازهای جدید در جامعه را که به لطف وفور جامعه صنعتی سر برآورده و قابل تأمین هستند، بوجود می آورند؛ ثروت بیشتری که صنایع، از عهده ایجاد آن برمی آیند، و نیاز به کارگران کمتر که مدیون نوآوریهای تکنیکی است، خدمات قابل تأمین بیشتر و نیز کارگران افزونتر که از صنایع جدا شدند تا به استخدام امور خدماتی درآیند»(همان: 78-76).

حال فعالیتهای خدماتی چیست و انواع آن کدامند؟

فعالیتهای خدماتی عبارت از هر نوع فعالیت درجهت یاری رساندن و ارائه هرگونه امکانات به دیگران را خدمات می نامند. انواع فعالیتهای خدماتی را می توان به چهار دسته کلی تقسیم کرد که هرکدام دارای زیرمجموعه هایی است: 
« ·        خدمات توزیعی: - حمل و نقل  - ارتباطات  - عمده فروشی  - خرده فروشی
   ·    خدمات تولیدکنندگان: (به خدماتی اشاره می کند که از عوامل عمده در اقتصاد هستند.) - بانکداری  - بیمه  - مستغلات  - مهندسی  - حسابداری  - خدمات حقوق

          ·    خدمات اجتماعی: (در برگیرنده کل قلمرو فعالیتهای دولتی و همچنین مشاغلی است که به مصرف جمعی مربوط می شود.)

      - خدمات پزشکی و بهداشتی  - بیمارستان  - آموزش و پرورش  - خدمات رفاهی و مذهبی  - سازمانهای غیرانتفاعی  - خدمات پست

    ·    خدمات فردی:(خدماتی که به مصارف فردی ارتباط دارند.) - خدمات خانگی  - هتلها  - محلهای فروش اغذیه و نوشیدنی  - خدمات تعمیرات  - رختشوی خانه - آرایشگاهها و سالنهای زیبائی - تفریحات»(کاستلز،1380: 334). 

همانطور که پیش از این توضیح آن رفت، آنچه شرایط تغییر از یک مرحله به مرحله دیگر را فراهم کرد بهره وری بود، اما چه چیزی موتور محرکه این بهره وری است؛ بل این موضوع را تحت تأثیر "دانش نظری" می داند.

«در گذشته نوآوریها بوسیله آماتورهای با استعداد بوجود می آمد که در مقابله با یک مشکل عملی با استفاده از روشهای آزمون و خطا به جستجوی راه حل می پرداختند. بعنوان مثال نوآوری جرج استیفنسن در توسعه راه آهن بدین گونه بوجود آمد: او هنگامیکه عملاً با مشکل حمل و نقل زغال سنگ از منابع سرشار موجود در فاصله دور از رودخانه مواجه شده بود، قطار را اختراع کرد که می توانست با استفاده از نیروی بخار روی خطوط آهنی حرکت کند»(وبستر، 1380: 103).

در حالیکه «آنچه امروزه اساساً  نو است تدوین دانش نظری و محوریت آن برای نوآوری هم در دانش جدید و هم در خدمات و کالاهای اقتصادی است. (بعبارت دیگر) جامعه فراصنعتی همانند جامعه دانش است زیرا منابع تولید نوآوریها به گونه ای فزآینده از پژوهش و توسعه الهام می گیرند»(همان). و نوآوری بر مبنای اصول شناخته شده نظری است. مثلاً نطفه دانش کامپیوتر از مقاله علمی آلن تورینگ درباره اصول ریاضیات دودویی در سال 1937 ایجاد شد، یا سیاستهای اقتصادی دولتها تحت تأثیر یکسری اصول نظری است مثل اقتصاد کینزی، اقتصاد اسلامی وغیره.

بطور کلی هر آنچه که درباره جامعه فراصنعتی درباره آن بحث شد را میتوان در این سه مورد خلاصه کرد که:

  • «  سرچشمه بهره وری و رشد در تولید دانش نهفته است که از طریق پردازش اطلاعات، همه حوزه های فعالیت اقتصادی را در بر می گیرد.
  •     فعالیت اقتصادی از تولید کالا به خدمات گرایش می یابد. از میان رفتن مشاغل کشاورزی با کاهش برگشت ناپذیر کارهای تولیدی و جایگزینی آنها با مشاغل خدماتی دنبال خواهد شد، که در نهایت بخش عمده مشاغل را تشکیل خواهد داد. هر چه اقتصاد پیشرفته تر باشد، مشاغل و تولیدات آن بیشتر بر خدمات متمرکز خواهد شد.
  •   اقتصاد نوین اهمیت مشاغلی را که فعالیتهای آنها دارای بار اطلاعاتی و دانشی زیادی است افزایش می دهد. مشاغل مدیریتی، حرفه ای و فنی سریعتر از دیگر پستهای شغلی رشد می کنند و مر کز ساختار اجتماعی نوین را تشکیل می دهند»(کاستلز،1380: 252).

  نتیجه اینکه بحث کار و مشاغل در حوزه جامعه اطلاعاتی ما را به سوی حوزه جامعه شناسی توسعه می کشاند که در آن اندیشمندان در پی یافتن منطقی برای توجیح عوامل پیشرفت جوامع شان هستند با این امید که بتوانند جامعه شان را بعنوان الگویی برای پیشرفت سایر جوامع مطرح کنند، اما با توجه به اینکه این که اکثر نسخه های کلاسیک ارائه شده در این حوزه بدون توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی و ساختارهای جوامع پذیرنده بوده، شاید در آغاز راه منجر به ایجاد تغییراتی بوده اما غایت آن، با آنچه در ابتدا پیش بینی می شده بسیار متفاوت بوده است. با وجود این طرح اینگونه مباحث می تواند ما را در تفسیر شرایط مشابه یاری کند.


منابع:

v     محسنی منوچهر(1380) جامعه شناسی جامعه اطلاعاتی، چاپ اول، تهران، انتشارات دیدار.

 v     وبستر فرانک (1383) نظریه های جامعه اطلاعاتی، ترجمه: اسماعیل قدیمی، چاپ سوم، تهران، نشر قصیده سرا.

 v     کاستلز مانوئل (1380) عصر اطلاعات ظهور جامعه شبکه ای، ترجمه: احد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران، نشر طرح نو.





نوع مطلب : جامعه اطلاعاتی، 
برچسب ها : جامعه اطلاعاتی، جامعه فراصنعتی، تکنولوژیهای اطلاعاتی، فناوریهای نوین،
لینک های مرتبط : ***،
جمعه 22 آذر 1392 03:51 ب.ظ
یکشنبه 17 آذر 1392 08:29 ق.ظ
سلام استاد بهتون تبریك میگم وبلاگ جالب و آموزنده ای دارید
میثم خاکپورسلام
تشکر از بذل توجه شما
یکشنبه 17 آذر 1392 08:28 ق.ظ
سلام استاد بهتون تبریك میگم وبلاگ جالب و آموزنده ای دارید
میثم خاکپور
سلام
ممنون از توجهتون
یکشنبه 3 آذر 1392 11:46 ب.ظ
باسلام طیب الله
شنبه 11 آبان 1392 05:06 ب.ظ
سلام استاد واقعا عالی بود با تشکر فراوان از شما
میثم خاکپور
سلام
نظر لطف شماست، سپاسگزارم
سه شنبه 22 مرداد 1392 01:13 ب.ظ
سلام و عرض ادب
باتشکر از زحمات شمابرای مطالب مفید
میثم خاکپوربا سلام
سپاس از توجهتون
دوشنبه 21 مرداد 1392 01:29 ق.ظ
سلام*
عجب!!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :